อาหารเสริม จำเป็นไหม ใครควรกิน และเลือกอย่างไรให้ปลอดภัย

อาหารเสริมคือผลิตภัณฑ์ที่ช่วยเติมวิตามิน แร่ธาตุ หรือสารอาหารที่ได้จากอาหารประจำวันไม่พอ ไม่ได้มีไว้รักษาโรค และไม่จำเป็นสำหรับทุกคน [2] งานวิจัยพบว่าการเสริมได้ประโยชน์ชัดเมื่อทำเฉพาะจุดในคนที่ขาดจริง หรืออยู่ในช่วงชีวิตที่ร่างกายต้องการเพิ่ม [2][4]

---

อาหารเสริมคืออะไร

อาหารเสริมมีหลายรูปแบบ ทั้งเม็ด แคปซูล ผง และน้ำ แบ่งคร่าวๆ ได้เป็น

กลุ่ม	ตัวอย่าง
วิตามิน	วิตามินดี วิตามินบี12 วิตามินซี วิตามินรวม
แร่ธาตุ	ธาตุเหล็ก แคลเซียม แมกนีเซียม สังกะสี
กรดไขมันและโปรตีน	น้ำมันปลา (โอเมก้า 3) เวย์โปรตีน กรดอะมิโน
สมุนไพรและสารสกัด	ขมิ้นชัน ใบแปะก๊วย สารสกัดชาเขียว

อาหารเสริมไม่ใช่ยา ในหลายประเทศ รวมถึงไทย อาหารเสริมขึ้นทะเบียนเป็นอาหาร จึงไม่ต้องพิสูจน์ว่ารักษาโรคได้ก่อนวางขาย

คนไทยใช้อาหารเสริมมากแค่ไหน การสำรวจคนกรุงเทพฯ 400 คนที่ป้ายรถเมล์ พบว่า 52% ใช้สมุนไพรหรืออาหารเสริมในช่วง 6 เดือนที่ผ่านมา [1] คนที่กินอาหารเสริมส่วนใหญ่บอกว่ากินเพื่อบำรุงสุขภาพ ส่วนคนที่กินสมุนไพรส่วนใหญ่ใช้รักษาอาการเจ็บป่วย [1]

นิยามสั้นๆ: supplementation คือ "การเสริม" สารอาหารที่ขาด หัวใจของคำนี้คือ ขาดอะไร เสริมสิ่งนั้น ไม่ใช่กินทุกอย่างไว้ก่อน

---

กินวิตามินรวมทุกวัน ช่วยให้สุขภาพดีขึ้นจริงไหม

นี่คือคำถามที่งานวิจัยใหญ่ตอบได้ชัดขึ้นในช่วงหลัง

คำแนะนำของ USPSTF ปี 2022 [2]

• หลักฐาน ไม่พอ จะบอกว่าวิตามินรวมช่วยป้องกันโรคหัวใจหรือมะเร็งในผู้ใหญ่ทั่วไป
• แนะนำไม่ให้ใช้เบตาแคโรทีน เพื่อป้องกันโรค เพราะความเสี่ยงมากกว่าประโยชน์
• แนะนำไม่ให้ใช้วิตามินอี เพื่อป้องกันโรค เพราะไม่มีประโยชน์สุทธิ

งานวิจัยติดตามคนอเมริกัน 390,124 คนนานสูงสุด 27 ปี [3]

• ผู้เข้าร่วมเป็นคนที่ไม่มีมะเร็งหรือโรคเรื้อรังตอนเริ่มต้น
• การกินวิตามินรวมไม่สัมพันธ์กับความเสี่ยงเสียชีวิตที่ลดลง

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริง: ถ้าคุณสุขภาพดีและกินอาหารหลากหลาย วิตามินรวมทุกวันอาจไม่ได้เพิ่มอะไรมาก เงินส่วนนี้อาจคุ้มกว่าถ้าใช้กับอาหารที่ดีหรือการตรวจหาว่าขาดอะไรจริง [2][3]

---

ใครควรกินอาหารเสริม

1. ผู้หญิงที่วางแผนตั้งครรภ์หรือตั้งครรภ์ USPSTF แนะนำให้ผู้หญิงที่วางแผนหรืออาจตั้งครรภ์กินกรดโฟลิกวันละ 0.4 ถึง 0.8 มิลลิกรัม เพื่อป้องกันความพิการของท่อประสาทในทารก [4]

2. คนที่ตรวจพบว่าขาดจริง

• วิตามินดี: ข้อมูลจากการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยครั้งที่ 6 พบว่าคนไทย 31% มีวิตามินดีต่ำกว่า 75 nmol/L และ 4% ต่ำกว่า 50 nmol/L ผู้หญิง คนอายุน้อย คนในเมือง คนน้ำหนักเกิน และคนกรุงเทพฯ หรือภาคกลาง มีแนวโน้มวิตามินดีต่ำกว่า [6] อ่านเพิ่มที่หน้า ตรวจวิตามินดี
• วิตามินบี12: คนที่กินยาเบาหวานเมทฟอร์มิน ยาลดกรด หรือกินมังสวิรัติเคร่งครัด เสี่ยงขาด อ่านเพิ่มที่ ขาดวิตามินบี12
• ธาตุเหล็ก: ผู้หญิงที่ประจำเดือนมามาก ควรตรวจก่อนเสริม อ่านเพิ่มที่ ประจำเดือนมามาก

3. คนที่กินอาหารได้น้อยหรือจำกัดอาหารบางกลุ่ม เช่น ผู้สูงอายุที่เบื่ออาหาร คนที่ลดน้ำหนักแบบจำกัดพลังงานมาก หรือคนที่แพ้อาหารหลายชนิด

ทำไมต้องตรวจก่อน: การเดาว่าขาดอะไรจากอาการ เช่น เหนื่อยง่าย ผมร่วง มักไม่แม่น เพราะอาการเดียวกันเกิดจากหลายสาเหตุ การตรวจเลือดช่วยให้เสริมได้ตรงจุดและไม่เกินขนาด

---

อาหารเสริมมีความเสี่ยงอะไรบ้าง

1. ผลข้างเคียงจนต้องไปห้องฉุกเฉิน ข้อมูลเฝ้าระวังระดับประเทศของ CDC สหรัฐฯ ประมาณว่ามีคนไปห้องฉุกเฉินจากอาหารเสริม ประมาณ 23,000 ครั้งต่อปี และต้องนอนโรงพยาบาลราว 2,150 ครั้ง [5]

• อาหารเสริมลดน้ำหนักและเพิ่มพลังงาน เป็นต้นเหตุของ 71.8% ของกรณีที่มีอาการใจสั่น เจ็บหน้าอก หรือหัวใจเต้นเร็ว [5]

2. ตับอักเสบจากสมุนไพรและอาหารเสริม เครือข่ายเฝ้าระวังตับอักเสบจากยาของสหรัฐฯ พบว่า [7]

• สัดส่วนของตับอักเสบที่เกิดจากสมุนไพรและอาหารเสริม เพิ่มจาก 7% เป็น 20% ในช่วง 10 ปี
• กลุ่มที่พบบ่อยคือผู้หญิงวัยกลางคน ที่ใช้สมุนไพรหรืออาหารเสริมที่ไม่ใช่กลุ่มเพาะกาย
• กรณีเหล่านี้นำไปสู่การเสียชีวิตหรือปลูกถ่ายตับบ่อยกว่าตับอักเสบจากยาทั่วไป (13% เทียบกับ 3%)

3. ใช้ร่วมกับยาหรือโรคประจำตัว การสำรวจผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังในโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยของไทย 421 คน พบว่า 45% ใช้สมุนไพรหรืออาหารเสริมในปีที่ผ่านมา [8] ซึ่งน่ากังวล เพราะไตที่ทำงานลดลงขับสารบางชนิดได้ไม่ดี

คำเตือน: ถ้ากินอาหารเสริมแล้วมีอาการตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม ใจสั่น หรือเจ็บหน้าอก ให้หยุดทันทีและพบแพทย์ พร้อมนำผลิตภัณฑ์ไปด้วย [5][7]

---

เลือกอาหารเสริมอย่างไรให้ปลอดภัย

1. ตรวจก่อนเสริม โดยเฉพาะวิตามินดี บี12 และธาตุเหล็ก [6]
2. เช็กเลขสารบบอาหาร (เลข อย. 13 หลัก) บนฉลาก และซื้อจากร้านที่มีเภสัชกร
3. ระวังคำโฆษณา ที่อ้างว่ารักษาโรค ลดน้ำหนักเร็ว หรือเห็นผลทันที
4. ดูส่วนผสมซ้ำ ถ้ากินหลายยี่ห้อ อาจได้วิตามินหรือแร่ธาตุตัวเดียวกันซ้ำจนเกินขนาด
5. บอกแพทย์และเภสัชกรทุกครั้ง ว่ากินอาหารเสริมอะไรอยู่ โดยเฉพาะก่อนผ่าตัดหรือเริ่มยาใหม่
6. ตั้งเป้าหมายและระยะเวลา เช่น เสริมวิตามินดี 3 เดือนแล้วตรวจซ้ำ แทนการกินไปเรื่อยๆ โดยไม่รู้ผล

ถ้าสนใจอาหารเสริมเฉพาะตัว อ่านเพิ่มที่ BCAA ผู้หญิงวัย 40 ควรกินไหม และ Quercetin ช่วยอะไรตามงานวิจัย

---

มุมมองจากทีมแพทย์ Thrive

ที่ Thrive Wellness Clinic เราพบผู้หญิงวัย 40 ขึ้นไปหลายคนที่ถือถุงอาหารเสริม 6 ถึง 10 ขวดมาให้ดู บางขวดเพื่อนแนะนำ บางขวดซื้อตามรีวิว แต่ไม่เคยตรวจว่าขาดอะไร

แนวทางของเราคือ เข้าใจก่อนดูแล เราดูอาหารที่กิน ยาที่ใช้ และตรวจเลือดเพื่อหาสิ่งที่ขาดจริง หลายครั้งเราตัดอาหารเสริมที่ไม่จำเป็นออกได้ครึ่งหนึ่ง และเพิ่มเฉพาะตัวที่ร่างกายต้องการในขนาดที่เหมาะสม แล้วนัดตรวจซ้ำเพื่อดูผล

บทความนี้ให้ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือการรักษา หากคุณมีโรคประจำตัว ตั้งครรภ์ หรือกินยาเป็นประจำ ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเริ่มอาหารเสริม

---

References

[1] Tangkiatkumjai, M., Boardman, H., & Walker, D. M. (2014). Herbal and dietary supplement use in Bangkok: a survey [การใช้สมุนไพรและอาหารเสริมของคนกรุงเทพฯ]. Journal of Complementary and Integrative Medicine, 11(3), 203–211. https://doi.org/10.1515/jcim-2013-0016

[2] US Preventive Services Task Force, Mangione, C. M., Barry, M. J., Nicholson, W. K., Cabana, M., Chelmow, D., Coker, T. R., Davis, E. M., et al. (2022). Vitamin, mineral, and multivitamin supplementation to prevent cardiovascular disease and cancer: US Preventive Services Task Force recommendation statement. JAMA, 327(23), 2326–2333. https://doi.org/10.1001/jama.2022.8970

[3] Loftfield, E., O'Connell, C. P., Abnet, C. C., Graubard, B. I., Liao, L. M., Beane Freeman, L. E., Hofmann, J. N., Freedman, N. D., et al. (2024). Multivitamin use and mortality risk in 3 prospective US cohorts. JAMA Network Open, 7(6), e2418729. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2024.18729

[4] US Preventive Services Task Force, Barry, M. J., Nicholson, W. K., Silverstein, M., Chelmow, D., Coker, T. R., Davis, E. M., Donahue, K. E., et al. (2023). Folic acid supplementation to prevent neural tube defects: US Preventive Services Task Force reaffirmation recommendation statement. JAMA, 330(5), 454–459. https://doi.org/10.1001/jama.2023.12876

[5] Geller, A. I., Shehab, N., Weidle, N. J., Lovegrove, M. C., Wolpert, B. J., Timbo, B. B., Mozersky, R. P., & Budnitz, D. S. (2015). Emergency department visits for adverse events related to dietary supplements. New England Journal of Medicine, 373(16), 1531–1540. https://doi.org/10.1056/NEJMsa1504267

[6] Chailurkit, L. O., Ongphiphadhanakul, B., & Aekplakorn, W. (2023). Update on vitamin D status in sunshine-abundant Thailand, 2019–2020 [สถานะวิตามินดีของคนไทยจากการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยครั้งที่ 6 โรงพยาบาลรามาธิบดี]. Nutrition, 116, 112161. https://doi.org/10.1016/j.nut.2023.112161

[7] Navarro, V. J., Barnhart, H., Bonkovsky, H. L., Davern, T., Fontana, R. J., Grant, L., Reddy, K. R., Seeff, L. B., et al. (2014). Liver injury from herbals and dietary supplements in the U.S. Drug-Induced Liver Injury Network. Hepatology, 60(4), 1399–1408. https://doi.org/10.1002/hep.27317

[8] Tangkiatkumjai, M., Boardman, H., Praditpornsilpa, K., & Walker, D. M. (2013). Prevalence of herbal and dietary supplement usage in Thai outpatients with chronic kidney disease: a cross-sectional survey [การใช้สมุนไพรและอาหารเสริมในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังไทย]. BMC Complementary and Alternative Medicine, 13, 153. https://doi.org/10.1186/1472-6882-13-153